مدیریت داده‌محور و هوشمندسازی چرخه عمر تجهیزات پزشکی

از بستر بالین تا راهبری ستادی؛ تجربه پیوند دانشگاه و بیمارستان

دکتر مهرنوش لطفی مسیر حرفه‌ای خود را از سال ۱۳۸۵ با فعالیت در بیمارستان مرکز طبی کودکان، بیمارستان فوق تخصصی ساسان و متعاقباً معاونت درمان دانشگاه علوم پزشکی تهران آغاز کرد. وی معتقد است فعالیت توأم در بستر پژوهشی و فضای عملیاتی بیمارستان، نگاه متفاوتی از زنجیره ارزش فناوری به همراه داشته است:

حضور مستقیم در بیمارستان به من آموخت که تجهیزات پزشکی را نباید یک محصول یا ابزار مجزا دید؛ بلکه این حوزه حلقه‌ای به‌هم‌پیوسته از یک زنجیره سلامت است که از سنجش نیاز واقعی و گزینش فناوری آغاز می‌شود و تا تأمین، بهره‌برداری بالینی، نگهداشت، کنترل کیفی و در نهایت اسقاط و جایگزینی امتداد می‌یابد. مأموریت ما ایجاد پیوند میان ادبیات فنی مهندسی و الزامات اقتصادی و بالینی نظام درمان است

گستره نظارتی؛ راهبری تجهیزات در ۲۰۰ مرکز دانشگاهی و غیردانشگاهی

مدیریت تجهیزات پزشکی در دانشگاه علوم پزشکی تهران با پیچیدگی‌های مقیاسی و تنوع بالای خدمات همراه است. این اداره در حال حاضر راهبری و نظارت بر مجموعه گسترده‌ای را بر عهده دارد:

• ۱۹ بیمارستان دانشگاهی شامل ۱۶ بیمارستان دولتی فعال و ۳ بیمارستان در حال ساخت و تجهیز
• بخش خصوصی و عمومی ۱۸ بیمارستان خصوصی، ۳ شبکه بهداشت تابعه و حدود ۱۵۰ درمانگاه و موسسه درمانی
• مراکز آموزشی-پژوهشی ۷ دانشکده تخصصی و ۴۴ پژوهشکده و مرکز تحقیقاتی

این تنوع مأموریت نشان می‌دهد که اتخاذ رویکردهای سنتی و جزیره‌ای پاسخگوی چنین مقیاسی نبوده و طراحی یک نظام یکپارچه مدیریتی ضرورتی انکارناپذیر است.

کلان‌پروژه آینده؛ گذر از مدیریت سنتی به مدیریت داده‌محور و اینترنت اشیاء (IoT)

به گفته رئیس گروه تجهیزات پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران، اولویت نخست و راهبردی این مجموعه،  پیاده‌سازی سامانه یکپارچه هوشمند و استقرار مدیریت داده‌محور  در چرخه عمر دارایی‌های فیزیکی است:

ساماندهی دارایی‌ها و تجهیزات راکد: ثبت جامع داده‌های خرابی، جابه‌جایی، استهلاک و سنجش بهره‌وری واقعی تجهیزات جهت جلوگیری از خریدهای مازاد و دوباره‌کاری‌های هزینه‌بر.

پایش مبتنی بر فناوری‌های نوین: بسترسازی برای بهره‌گیری از حسگرها و فناوری‌های اینترنت اشیاء (IoT) به منظور گذار از مدل نگهداشت واکنشی (پس از خرابی)  به سوی  نگهداشت پیشگیرانه (PM) و پیش‌بینانه (PdM)

دکتر لطفی پیرامون پایلوت‌های آزمایشی این سامانه‌ها اشاره کرد:

برای ارزیابی مدل‌های نوین، یک بیمارستان جنرال با ابعاد متوسط بهترین گزینه پایلوت است تا تنوع بخش‌ها را منعکس کند، اما موفقیت چنین پروژه‌ای صرفاً در گرو عملکرد مهندسی پزشکی نیست، بلکه نیازمند هم‌راستایی واحدهای فناوری اطلاعات، حسابداری، اموال، تأسیسات و تیم مدیریت ارشد بیمارستان خواهد بود.

چالش‌های نگهداشت، کمبود قطعات و پدیده خواب دستگاه

بررسی‌های آماری و میدانی معاونت درمان نشان می‌دهد که بیشترین چالش‌های ارجاعی از مراکز، حول محور خدمات پس از فروش، زنجیره تأمین قطعات و توقف طولانی تجهیزات (Downtime) است. مهم‌ترین گلوگاه‌های شناسایی‌شده عبارتند از:

1. دسترسی دیرهنگام به قطعات یدکی افزایش مدت زمان ازکارافتادگی و خواب غیرضروری دستگاه‌های کلیدی که روند درمان بیماران را متوقف می‌سازد.
2. پاسخ‌گویی نامناسب برخی شرکت‌های پشتیبان تأخیر در اعزام کارشناس فنی یا تعرفه‌های غیرشفاف تعمیراتی.
3. الزام به انعقاد قراردادهای نگهداری اجباری شدن قراردادهای سرویس دوره‌ای برای تجهیزات راهبردی و حیاتی (همچون دستگاه‌های دیالیز، اکسیژن‌سازها و تجهیزات سرمایه‌ای تصویربرداری).
4. خطای کاربری و لزوم آموزش مستمر تأثیر مستقیم خطاهای بهره‌برداری و بی‌توجهی به راهنماهای کاربری بر استهلاک تجهیزات؛ که این موضوع با آموزش‌های اجباری کاربران بالینی و نظارت مستمر واحدها در حال کنترل است.
   

فرآیند غربالگری نیازها؛ تفکیک نیاز واقعی بالینی از درخواست خرید 

با توجه به افزایش نرخ تجهیزات پزشکی و محدودیت منابع مالی، سیاست دانشگاه عبور از رویکرد سنتی خریدهای توصیه‌ای و حاکم کردن شاخص‌های تخصصی (HTA و اقتصاد سلامت) است:

فیلترهای اعتبارسنجی درخواست‌ها تمامی نیازهای سالانه مراکز در کارگروه‌های تخصصی با استانداردها، سطح خدمات بیمارستان، تعداد مراجعان، ضریب اشغال تخت و عمر ناوگان مستقر تطبیق داده می‌شوند.

شاخص‌های اولویت‌بندی در سناریوی کمبود منابع در شرایط تقاضای هم‌زمان چند بیمارستان برای یک تجهیز خاص، تخصیص منابع بر اساس فوریت درمانی، شاخص‌های اقتصادسنجی و توجیه سرمایه‌گذاری تعیین خواهد شد و تقدم زمان ثبت درخواست ملاک نهایی نیست.

تعامل با صنعت و تولید داخل؛ ارزیابی بالینی به‌جای حمایت تک‌بعدی

رویکرد دانشگاه علوم پزشکی تهران در قبال تولیدکنندگان داخلی بر مبنای  حمایت ارزیابی‌محور و شراکت علمی  بنا شده است:

• کیفیت و ایمنی، خط قرمز تخصیص منابع: در صورت برابری کیفیت، خرید از تولید داخل در اولویت قطعی است، اما به دلیل پیوند مستقیم با جان بیمار، تخفیفی در انطباق با استانداردها اعمال نخواهد شد.
• شراکت بالینی به‌جای رابطه خریدار-فروشنده: دانشگاه تهران آماده است در ارزیابی‌های بالینی محصولات، تحلیل گزارش‌های حوادث ناگوار (MDR) و رفع عیوب طراحی در کنار صنایع داخلی قرار گیرد تا محصولات ایرانی پیش از عرضه انبوه، در بوته آزمون‌های واقعی پالایش شوند.
• هم‌افزایی رویدادهای نمایشگاهی: دکتر لطفی با اشاره به هم‌پوشانی نمایشگاه‌های «ایران‌مد» و «ایران‌هلث»، پیشنهاد کرد تجمیع این رویدادها در قالب یک گردهمایی واحد و پرقدرت ملی می‌تواند بستری کارآمدتر برای مقایسه فناوری‌ها و تصمیم‌گیری آگاهانه مدیران نظام سلامت رقم بزند.

نیروی مهندسی پزشکی بیمارستان و مدیریت دانش؛ رشد ۳۰ درصدی و سنجش مبتنی بر KPI

در سال‌های اخیر، کادر مهندسی پزشکی بیمارستان‌های دولتی زیر مجموعه دانشگاه تهران  با رشد ۳۰ درصدی به ۹۰ نفر رسیده است. با این وجود، با توجه به حجم تجهیزات، راهبرد مدیریت به سمت توانمندسازی تخصصی و ارزیابی بهره‌وری متمرکز شده است:

نظام ارزیابی و امتیازدهی سالانه ارزشیابی مهندسان پزشکی بر اساس شاخص‌های کلیدی عملکرد (KPI)

آموزش سه‌سطحی  اجرای کارگاه‌های عمومی ماهانه، دوره‌های تخصصی سه‌ماهه با همکاری شرکت‌های صاحب‌فناوری، و برگزاری وبینارهای مدیریتی برای به اشتراک‌گذاری تجارب حل مسئله میان بیمارستان‌ها

سه مانع اساسی که نیازمند جراحی اداری است

رئیس گروه تجهیزات پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران در پایان، سه گلوگاه ساختاری را که نیازمند اصلاح فوری هستند برشمرد:

1-فرآیندهای فرسایشی خرید: ضرورت تفکیک مسیر خریدهای اضطراری و حیاتی از بوروکراسی معمول مالی و دولتی

2-کاهش مراجع موازی تصمیم‌گیری : تجمیع فرآیندهای پراکنده نظارتی و الکترونیکی‌سازی شفاف فرم‌ها و استعلامات

3-استقرار نظام ارزیابی بهره‌وری: گذار از تمرکز صرف بر تملک دارایی و استخدام نیرو به سمت محاسبه واقعی بازدهی تجهیزات سرمایه‌ای و عملکرد منابع انسانی.

پیام پایانی؛ تعهد اخلاقی در نقطه تماس با بیمار

تجهیزات پزشکی یک کالای تجاری معمولی نیست؛ هر دستگاه در واقع امیدی برای نجات یک انسان و بازگشت سلامت به یک خانواده است. دانشجویان و مهندسان جوانی که به این عرصه پا می‌گذارند باید بدانند که تعهد اخلاقی، مسئولیت‌پذیری و تخصص، شاکله اصلی خدمت در این حوزه شریف است.

منبع : پایگاه خبری تجهیزات پزشکی ایران (MEOI) | برگرفته از مصاحبه اختصاصی دکتر مهرنوش لطفی، دانش‌آموخته دکتری مهندسی پزشکی از دانشگاه صنعتی امیرکبیر و رئیس گروه تجهیزات پزشکی معاونت درمان دانشگاه علوم پزشکی تهران</p>